Bolid – co to jest i czym różni się od zwykłego auta?

Jeśli zastanawiasz się, co to jest bolid, najprostsza odpowiedź brzmi: w astronomii to meteor o jasności większej niż -4 magnitudo, a w motoryzacji – wyczynowy samochód wyścigowy. Zwykłe auto różni się od takiej maszyny konstrukcją, przeznaczeniem i osiągami. W tym tekście wyjaśniamy oba znaczenia i pokazujemy, skąd wzięło się to podwójne użycie.

Co to jest bolid w astronomii?

W języku polskim słowem bolid określa się każdy meteor, który osiąga jasność większą niż -4 magnitudo. Dla porównania Wenus w maksimum blasku ma około -4,6 magnitudo, więc takie zjawisko bywa od niej jaśniejsze. Skala magnitudo jest logarytmiczna, dlatego różnica o 1 mag oznacza dużą zmianę odczuwanego blasku.

Codziennie na świecie pojawia się kilka tysięcy takich zjawisk, jednak większość z nich występuje nad oceanami i pozostaje niezauważalna. Część pojawia się też w ciągu dnia, a dobre wrażenie wizualne za dnia wymaga jasności co najmniej -6 do -8 mag. Obserwacjami nad Polską zajmują się wyspecjalizowane zespoły:

• Pracownia Komet i Meteorów,
• Polska Sieć Bolidowa,
• International Meteor Organization,
• American Meteor Society.

Jak powstaje bardzo jasny meteor i jak wygląda?

Zjawisko powstaje, gdy meteoroid o średnicy co najmniej kilku centymetrów wpada w ziemską atmosferę z prędkością od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów na sekundę. Przelot trwa zwykle kilka sekund lub dłużej, zależnie od masy obiektu.

Zdecydowana większość takich zjawisk nie stanowi zagrożenia dla ludzi. Najbardziej znany wyjątek to meteor z Czelabińska z 2013 roku, za który odpowiadał obiekt o rozmiarze około 20 metrów, oraz jeszcze większy meteor tunguski.

Skąd bierze się jasność meteoru?

Wbrew potocznemu wyobrażeniu za wzrost temperatury nie odpowiada tarcie, lecz silne sprężanie powietrza tuż przed czołem meteoroidu. Powierzchnia obiektu rozgrzewa się wtedy do kilku tysięcy stopni Celsjusza, co wywołuje intensywne świecenie i rozbłyski.

Powodem wzrostu temperatury meteoroidu nie jest tarcie, ale silne sprężanie powietrza tuż przed jego czołem.

Gwałtowne odparowanie materii z kosmicznej skały dodatkowo wzmacnia efektowny rozbłysk. Zwykle pojawia się on w ostatnich chwilach widoczności zjawiska.

Jakie dźwięki towarzyszą zjawisku?

Niektórym zjawiskom towarzyszą dźwięki przypominające grzmot, pisk opon, syki lub trzaski. Ich natura nie jest do końca poznana, choć część badaczy tłumaczy je efektem fotoakustycznym. Grom dźwiękowy związany z naddźwiękową prędkością może dotrzeć do obserwatora po paru minutach od przelotu.

Po przelocie zostaje na niebie wyraźny ślad przypominający wąski ogon. Słabnie on powoli i bywa widoczny jeszcze wiele minut. Większość takich obiektów rozpada się i wypala na wysokości od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów. Jeśli fragment dotrwa do powierzchni Ziemi, spada jako meteoryt.

Jak klasyfikuje się zjawiska według jasności?

Bardzo jasne meteory dzieli się na trzy główne grupy w zależności od osiąganej jasności:

Wraz z pojaśnieniem o 1 magnitudo liczba zjawisk danej jasności spada do mniej więcej jednej trzeciej liczby zjawisk o mniejszych jasnościach. Szacunkowo jeden na 1200 meteorów osiąga jasność -5 mag, a jeden na 12000 osiąga -8 mag.

Skąd wzięło się motoryzacyjne znaczenie słowa bolid?

Słowo bolid pochodzi od greckiego bolis, bolidos, czyli pocisk. Do lat 60. XX wieku w słownikach funkcjonowało wyłącznie jako określenie dużego meteoru o bardzo mocnym świetle, któremu często towarzyszą odgłosy huku i świetlna smuga.

W drugiej połowie XX wieku zaczęto tak nazywać samochody Formuły 1. Stało się tak ze względu na skojarzenia z prędkością, głośnością i jasnym śladem, które pasowały do wyczynowych maszyn torowych. Określenie szybko przyjęło się jako internacjonalizm.

Samochody Formuły 1 zaczęto nazywać bolidami dopiero w drugiej połowie XX wieku ze względu na skojarzenie z prędkością, głośnością i świetlną smugą meteoru.

Czym bolid wyścigowy różni się od zwykłego auta?

Pojazd wyścigowy zwany bolidem powstaje z myślą o jeździe po zamkniętym torze, a nie o codziennym użytku. Jego budowa zasadniczo odbiega od konstrukcji samochodu drogowego pod względem nadwozia, zawieszenia, silnika i wyposażenia.

Różnice widać na kilku poziomach konstrukcyjnych:

• otwarte nadwozie i jedno miejsce dla kierowcy,
• brak wyposażenia wymaganego w ruchu drogowym, takiego jak reflektory czy zderzaki,
• ekstremalna aerodynamika i niska masa,
• zawieszenie oraz silnik zoptymalizowane wyłącznie pod jazdę torową.

Zwykłe auto projektuje się z myślą o przewożeniu pasażerów, bagażu oraz komforcie i bezpieczeństwie w ruchu drogowym. Maszyna torowa ma minimalną masę, bardzo sztywne zawieszenie i silnik nastawiony na maksymalne osiągi. Dlatego taki pojazd nie jest dopuszczony do poruszania się po publicznych drogach.